A. TEMEL LİNUX KOMUTLARI


# Loadlin linux’u dos ortamında başlatır

#shutdown -rf now İşletim sisteminin tampon beleklerde tutuğu bilgileri güncellemesini sağlayacak ve sistemi reboot edecektir.
#shutdown -hf Sistemi tamamen kapatır
#adduser Sisteme kullanıcı ekler

Açılış esnasında makinenizin ismi /etc/rc.d/rc.m dosyasında belirlenir. Eğer TCP/IP kullanılıyorsa /etc/hostname dosyasının içeriğini değiştirerek ve hostname komutu kullanılarak makine ismi de değiştirilebilir.
#echo “denizati”>/etc/hostname hostname dosyası içine denizati’ni yazdık.
#hostname denizati Makinenin kendi adını tanıması için hostname komutunu kullandık.
/etc/rc.d/rc.m dosyasında makine adını belirlerken /etc/hostname dosyası kullanılacaktır.

LILO Önyükleme ayarlarını /etc/lilo.conf dosyası üzerinde değişiklikler yapılabilir.

#lilo, /dev/hda üzerinde kurulacak
#sbin/lilo programını root yetkisiyle çalıştırın

passwd şifre değiştirme
$man passwd passwd komutu hakkında yardım almak için yardım dosyaları için /usr/man dizini altında 8 ayrı dizinde saklanır.
C programlayıcısı mount komutuna ulaşmak için $man 2 mount normal kullanıcı $man 8 mount
Find –name “*.txt” –print



DOSYA DİZİN YAPISI


$pwd aktif dizinin adını öğrenmek için
$cd dizin değiştirmek için kullanılır.
/ kök dizini
~ kullanıcının ev dizinini gösterir.
mkdir dizin oluşturma komutudur.

mkdir /home/askeri/ferhat

ls dosya ve dizin bilgilerini okumak için kullanılır.
-a normalde görünmeyen ve nokta karakteriyle başlayan dosya dizinlerde görünür.
-l dosyalar hakkında tüm bilgiyi verir.
$less komutu ile bir dosya içerisinde hareket edilebilir q karakteri ile dosyadan çıkılır. Eğer dosya içeriği birkaç sayfadan ibaretse ; cat kullanmak daha uygundur.
$cat readme.txt
$head –6 readme.txt dosyanın ilk 6 satırını ekrana basar)
$tail –3 readme.txt dosyanın son 3 satırını ekrana basar

/dev/hda bir numaralı IDE
/dev/hda1 bir numaralı IDE diskin ilk bölümü
/dev/hda2 bir numaralı IDE diskin ikinci bölümü
/dev/hdb iki numaralı IDE primary slave
/dev/hdc üç numaralı IDE secondary master
/dev/hdd dört numaralı IDE secondary slave
/dev/sdb3 ikinci SCSI sabit diskin üçüncü bölümü



DOSYALARIN KOPYALANMASI:


$cp yazi.txt /temp yazi.txt dosyasını temp dizinine kopyalar.
$mv yazi.txt /temp/yazilar dosya taşıma ve isim değiştirme işlevi yapar
$cp –R /home/askeri/temp /temp bir dizin altdizinleri ile birlikte başka bir yere kopyalanabilir.

Not : mv komutu için kullanmaya gerek yoktur.


DOSYALARIN SİLİNMESİ


$rm /temp temp dizinini siler.
$rm –r /tmp dizin dolu olsa bile siler.
$rm -i readme silmek için onay alır.
$rm -- -dosya eğer dosya ismi önünde “-“ varsa Linux bunu parametre gibi alacak ve hata verecektir. Bunun için dosya adı önüne -- koyun
rm –rf linux/ linux dizini içindekilerle birlikte silinir.

KABUK (Shell)

O anda hangi kabuk üzerinde yer aldığınızı öğrenmek için ;

sh :(shell ya da bourne shell):ilk unix kabuğu

ksh:(korn shell):sh uyumlu, bir çok ek programlama özelliği içeren bir kabuk :yaygın bir kitle kullanıyor.
bash:(bourne again shell) kullanım kolaylığı bakımından en çok rağbet gören bash:GNU tarafından kaynak koduyla birlikte dağıtılmıştır. Bash,sh,ksh uyumluluğunu korurken özellikle etkileşimli kullanıma yönelik (komut tanımlama gibi ) bir çok yenilik içerir.
csh:(c shell) Berkeley Üniversitesinde geliştirilen chs’in C diline benzer bir programlama yapısı vardır.
Tcsh:ssh’in biraz daha geliştirilmiş hali

Yukarıdaki kabuk programlarından sh,ksh,bash birbiriyle uyumludur ve yukarda en ilkelinden en gelişmişine doğru sıralanmıştır. Aynı durum csh ve tcsh içinde geçerlidir.
Kullanılan shell genellikle tercih nedeni olsa da bütün sistem scriptleri sh ile yazdığından sistem yöneticilerinin sh ailesinden bir kabuk kullanmaları önerilir. Kabuk programları “ /Bin “ dizini altında yer alır. Kullanıcı sisteme girerken hangi kabuğu kullanacağı /etc/passwd dosyasında yer alır. Bunu değiştirmek için chsh (change shell ) komutu kullanılabilir.
$chsh
passwd
changing the login shell for cagri
enter the new value, or pres return for the default
login shell [sbin /sh] : /bin/bash

Not : sisteminizde NIS kullanılıyorsa chsh yerine yppasswd -s komutunu kullanabilirsiniz.

YÖNLENDİRME :

$ ls –la > liste
$ cat liste
ls /deneme
/deneme : No such file or directory hatayı bir dosyaya yazdırmak için şu komut kullanılır.

$ ls /deneme 2> hata
$ mkdir ~/deneme (deneme isimli bir dizin yaratır)
$ touch ~/deneme/gecici (gecici isimli bir dosya yaratır)
$ cat ~/deneme 2>oku2 >oku1

Örnek :

make config çekirdek derlemek için kullanılan bir program
#make config
#make dep >/dev/tty9
#make clean >/dev/tty9
#time make zimage >/dev/tty9
$ ls /deneme>/dev/null 2> &1


$mail –s “rapor” patron <rapor.txt rapor.txt dosyası rapor kullanıcısına mail komutuyla yönlendirilmiştir.


Boru (pipe) işlemleri


Bazı durumlarda, bir komutun çıktısı diğer bir komuta yönlendirilebilir. Komutun standart çıktısını bir dosyaya değil, bu çıktıyı işleyecek başka bir komuta yönlendirilir.
$ ls –al | pr (listeyi printere göndermek için)

bir dosyadaki veya komut çıktısındaki satır, karakter ve kelime sayılarını bulmak için wc komutu kullanılır.
$ who | wc –l

arka planda çalıştırma
Bir komutun sonuna & karakteri getirilerek program artalanda çalıştırılabilir. Program çalışırken bu arada başka komutlarda çalıştırılabilir.

$ sort büyük _ dosya > büyük _dosya .sirali &

Komut arka plana atıldıktan sonra ekranda yer alan [1] karakteri sürecin sıra numarası 772 sayısı ise süreç kimliğini (process ID) gösterir.
$ ps (bu komut parametresiz kullanılırsa çalışan kullanıcıların süreçleri ekrana gelir)
-aux parametresi kullanılırsa o anda sistemde çalışan tüm programlar ayrıntılı şekilde ekranda listelenir.
$ ps –aux
PID : süreç numarası
RSS : Programın bellekte kapladığı gerçek alan (bu değer size değerinden büyüktür sistem kütüphanesi nedeniyle)
TTY : sürecin çalıştırıldığı sanal terminal
STAT : süreç o sırada ne yapıyor
S : uyumakta olduğu
R: çalışabilir süreçler
T: durmuş
Z: (zombie) bu tür süreçler, kendisini çalıştıran sürece (parent process) mesaj bırakmadıklarından takılmış süreçlerdir. Öldürülemezler ancak sistem kaynaklarını da kullanmazlar
D: kesilemez, uykuda bazı G/Ç işlemleri o sırada bu işlemi yapan sürecin kesilmemesini gerektirir. Bunu ilgili G/Ç işlemleri bitmeden öldürülemez

KLAVYE ÜZERİNDEN KESİNTİ


Uzun süren bir komutu klavyeden girelim ve ardından Control-Z tuşlarına basalım
Örnek :

# find /usr –name “*0” –print
ctrl +Z tuşlarına basın

Bu sırada sürecin çalışmasına ara verilmiş, fakat program tamamen durmuştur. Programın çalışmasını arka planda sürdürmek için $bg komutunu kullanın bu komut bu komut tekrar komut satırında çalışacak ve klavyeden müdahale edecek şekilde terminale bağlanmak için $fg yazın
$ fg bu program çalışmaya başladıktan sonra tamamen durdurmaya karar verilmişse ctrl–c tuşlarına basın
durdurulup arka planda çalışmaya yönlendirilen süreçlere kısaca görev ismi verilir tüm görevleri görmek için $jobs komutu kullanılır.
Süreçlerin sona erdirilmesi (kill)
$ kill PID numarası
örnek : kill 69 eğer süreç herhangi bir sebeple takılmışsa bu komuta yanıt vermeyebilir.
O zaman “-9” parametresini kullanın

DOSYA VE DİZİN İŞLEMLERİ


Erişim Hakları : Linux açısından 3 çeşit erişim hakkı vardır.
a) okuma izni
b) yazma izni
c) çalıştırma izni
bir dosya veya dizin ilk yaratıldığı zaman linux tarafından ön tanımlı bazı izinler verilir genellikle bu izin okuma ve çalıştırmadır. Dosyanın oluşma anındaki izinlerini değiştirmek için erişim yetki kalıbı olarak bilinen “umask” komutu kullanılır erişim hakları dışında bir dosyanın 3 izin düzeyi daha vardır bunlar dosyanın sahibi, dosyanın grubu ve diğer kullanıcılardır (kullanıcı hangi grupta ise dosyada o grubu dahil olacaktır). dosyanın sahibi olmayan ve grubu da dosyanın grubu ile uyuşmayan sistemdeki kullanıcılar “diğer” sınıfına girerler izin bilgilerini görebilmek için ls –l komutu kullanılır.
-rwxr-xr–x rwx r–x r-x
dosya sahibi grup diğerleri

en baştaki “-“ işareti bunun düz bir dosya olduğunu gösterir. “d” olsa bir dizini gösterir.
r: okuma
w: yazma
x: çalıştırma
dosya izinlerini değiştirmek için chmod komutu kullanılır.
Örnek : chmod –r deneme “-“ iznin kaldırılacağını “+” ise izin verileceğini belirtir.
Sadece grubun, sadece kullanıcının veya sadece diğerlerinin erişim hakkını değiştirebilmek için her izin düzeyi için bir harf tanımlanmıştır.

u: kullanıcı
g: grup
o: diğerleri
$ chmod u+x deneme (dosyanın sahibi çalıştırabilir)
$ chmod o+r (diğerleri okuyabilir.)
$ chmod g-w deneme (dosyanın grubu yazamaz)

yetki için sayılarda kullanılabilir :



User
grup
diğerleri
Okuma
400
40
4
Yazma
200
20
2
çalıştırma
100
10
1

$ chmod 755 deneme
bir dosyanın sahibini ancak sistemdeki root kullanıcısı değiştirebilir. Dosyanın sahibinin değiştirilmesi için “chown” komutu kullanılır.
# chown bircan deneme
# chgrp askeri deneme grubu değiştirir.
Not : chown komutu hem kullanıcıyı hem grubu değiştirir. Chown komutundan sonra kullanıcı ve grup ismi arasında bir nokta kalacak şekilde yazın.